Menü Kapat

Türkiye’deki bilim tarihi ile ilgili çalışmalar ve gerekli bilgiler Türk Bilim Tarihi Kurumu vasıtasıyla duyurulmaktadır. Gerek ülkemizde gerek yurt dışında bilim tarihi sahasında yapılan her tür çalışmayı en doğru biçimde değerlendiren TBTK, faaliyetleriyle Türkiye’nin uluslararası niteliğe sahip ilk ve tek bilim tarihi cemiyeti olması açısından ayrı bir önem taşımaktadır. 1999 yılında 10. kuruluş yılını kutlayan TBTK, ülkemizdeki bilim tarihi çalışmalarını hem Türk hem yabancı bilim adamlarına tatmanın yanı sıra, bilimin yurt çapında sadece bilim çevrelerine değil, bilim dışı çevrelere de yaygınlaştırılması hedefi doğrultusunda faaliyetlerini sürdürmektedir. Bugün dünyada gelişmiş tüm ülkelerde bilim ve teknolojiye verilen önem ve bu ülkelerin bilim politikaları içinde bilim ve teknolojinin desteklenmesi bir tesadüf değildir. Türkiye’nin ekonomik ve sosyal kalkınmasında bilim politikasının önemli bir yeri olacaktır. Son 20 yıl içerisinde Sayın Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan’ın hususi destekleriyle ülkemizde öncelikle bilim ve bilim tarihi çalışmalarının desteklenmekte ve bu alanda ülke çapında büyük hamleler gerçekleşmektedir.

Uluslararası Faaliyetler

TBTK, IRCICA, Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Teşkilatı [UNESCO], Türk Tanıtma Fonu, Üçüncü Dünya İlimler Akademisi [TWAS] ve Uluslararası Bilim Tarihi ve Felsefesi Birliği’nin [IUHPS] katkılarıyla İslam Medeniyetinde Bilim Kurumları Milletlerarası Sempozyumu.

TBTK, Boğaziçi Üniversitesi (Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü, Fen-Edebiyat Fakültesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılâpları Enstitüsü), Marmara Üniversitesi ve Özbekistan İlimler Akademisi iş birliğinde düzenlemiştir. Bu sempozyuma 15 ülkeden [ABD, Almanya, Azerbaycan, İran, İspanya, İtalya, Kanada, Kırgızistan, Kuveyt, Malezya, Mısır, Suriye, Özbekistan, Ürdün ve Türkiye] yerli ve yabancı bilim adamları katılmış ve 51 bildiri sunulmuştur. T.C. Kültür Bakanlığı, UNESCO, TÜBİTAK, IUHPS, IRCICA ve İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin desteği ile gerçekleştirilen sempozyumda matematik, astronomi gibi fen bilimleri yanında tabiî ilimler ve teknolojideki gelişmeler tarihî ve kültürel bir perspektif içinde incelenerek, bu bilimlerin geliştiği ve eğitiminin yapıldığı müesseseler, katkıda bulunan bilim adamları, faaliyetleri, eserleri ve tesirleri üzerinde yapılan çalışmalar ilim âlemine tanıtılmıştır.

Milletlerarası bilim ve teknoloji transferi konulu dizi sempozyumun üçüncüsü.  TBTK ile IRCICA ve Leiden Üniversitesi Avrupa Yayılma Tarihi Enstitüsü [Institute for the History of European Expansion].  Konusu 1880-1950 yılları arasındaki dönemde, Avrupa’dan Asya ve Uzakdoğu ülkelerine ilmî bilgi ve modern teknolojinin transferi olan bu sempozyuma sunulan bildirilerde Çin, Endonezya, Hindistan, Japonya ve Türkiye’ye teknoloji transferi ve bu ülkelerde modern bilim eğitimi ele alınmıştır. Sempozyum bildiri kitabı ise 1996 yılında Japan-Netherlands Institute tarafından Tokyo’da yayımlanmıştır.

TBTK ile IUHPS-DHS Bilim ve Teknoloji Tarihi Eğitimi Milletlerarası Komisyonu iş birliği. IUHPS, IRCICA ve İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin katkılarıyla gerçekleştirilen sempozyumda bilim tarihi eğitiminde kullanılacak malzeme ve uygulanacak metotlar üzerinde durulmuştur. Sempozyumda matematik, astronomi, fizik, kimya, eczacılık, tıp ve teknoloji tarihinin öğretimini konu alan tebliğler yanında, bilim tarihi eğitimini genel olarak ele alan veya bilim adamlarının ülkelerinde uygulanmakta olan eğitim hakkında bilgi veren bildiriler yer almıştır.

IRCICA ve Milletlerarası Japon Araştırmaları Merkezi [International Research Center for Japanese Studies—IRCJS]’nin iş birliği ile. Sempozyuma Japonya ve Türkiye’den katılan bilim adamları sanayi, haberleşme ve ulaştırma, bilim literatürü, bilim eğitimi kurumları ve standartlaşma konularında Japonya ve Türkiye’deki gelişmeleri ele alan bildiriler sunmuşlar ve böylelikle iki ülke arasındaki karşılaştırmalı çalışmalara da zemin hazırlamışlardır. Bu kongrenin kitabı, IRCJS tarafından 1996’da Kyoto’da basılmıştır.

TBTK, kurum olarak, Belçika’nın Liége şehrinde, Belçika Kralı II. Albert’in himayesinde Liège Üniversitesi Bilim ve Teknoloji Tarihi Merkezi’nin öncülüğünde düzenlenen IUHPS’nin’ne katılmıştır. IUHPS bünyesindeki değişik komisyon ve araştırma gruplarının tertipledikleri konferans ve sempozyumlardan oluşan kongreye dünyanın çeşitli ülkelerinden gelen 1200 bilim adamı katılmıştır. Bu kongrede İslam Medeniyetinde Bilim ve Teknoloji Komisyonu’nun düzenlediği sempozyumlar arasında, “Osmanlı Dünyasında Bilim, Teknoloji ve Endüstri Tarihi” adıyla müstakil bir sempozyum yer almıştır. E. İhsanoğlu ve Ahmed Djebbar tarafından düzenlenen bu sempozyum IUHPS Bilim tarihi kongreleri içinde bugüne kadar Osmanlı bilimini konu alarak düzenlenen ilk müstakil sempozyumdur. Bu sempozyumun bildiri kitabı 2000 yılında Brepols Yayınevi tarafından Belçika’da basılmıştır.

TBTK, Osmanlı Devleti’nin kuruluşunun 700. yılını kutlama faaliyetleri çerçevesinde IRCICA, Türk Tarih Kurumu [TTK] ve T.C. Dışişleri Bakanlığı ile iş birliği içinde, İstanbul’da düzenlenen bu kongrenin organizatörleri arasında yer almıştır. Kongrede, Osmanlı Devleti’nde kurulan bilim, eğitim ve kültür müesseseleri çeşitli yönleriyle ele alınmıştır.

1997’de Liège’de yapılan “Osmanlı Bilim Tarihi” konulu sempozyumun ikincisi bu kongre sırasında gerçekleşmiştir. TBTK’yı temsilen E. İhsanoğlu, Atilla Bir, Mustafa Kaçar ve Sevtap Kadıoğlu bu sempozyuma birer bildiri ile katılmışlardır. Dünyanın değişik ülkelerinden 850 bilim adamının katıldığı ve bilim tarihinin çeşitli konularında bildirilerin sunulduğu kongrede kurum tarafından müstakil olarak düzenlenen Science, Technology and Cultural Diversity: From the Ottoman Empire to the National States başlıklı sempozyumda değişik ülkelerden gelen bilim adamları Osmanlı ve modern Türkiye Cumhuriyeti’ni döneminde ilmî ve teknolojik gelişmeler tarihini ele alan 22 bildiri sunmuştur. Sempozyum kitabı 2003 yılında basılmıştır. Multicultural Science in the Ottoman Empire adlı bu kitap, Osmanlı tarihinin kültürel, entelektüel ve bilimsel yönlerini ele alan değişik konularda yapılmış araştırma ve incelemeleri ihtiva etmektedir. Bu araştırmalar, şimdiye kadar Osmanlı tarihinin siyasî, sosyal ve ekonomik yönlerine ağırlık veren ve hızlı şekilde artan çalışmaların karşısında, dikkati ihmal edilen diğer yönlerine çekmeğe matuftur. Bununla birlikte kitabın, konularının geneline bakıldığında ilmî olayları açıklarken siyasî, ekonomik ve sosyal konulara da değinerek, dönemin sosyo-kültürel yapısından kaynaklanan mecburiyetlerin daha iyi anlaşılmasını sağlamaya çalışmış olduğu görülür. Diğer bir ifadeyle konular, sadece ilmî faaliyetler ile sınırlı kalmayıp, ilmî düşüncenin gelişmesine etki eden idarî yapı, müesseseler, savaşlar, toplumu peşinden sürükleyen ideolojiler gibi benzer bütün faktörlerle birlikte birçok yönü içinde barındırmaktadır. Kitabın editörlerinden E. İhsanoğlu ve Efthymios Nicolaidis, “Osmanlı İmpratorluğu’ndan Millî Devletlere: Bilim, Teknoloji ve Kültürel Çeşitlilik” konulu müştereken hazırladıkları girişte, Osmanlı dünyasındaki değişik bilim geleneklerinin oluşturdukları tablo üzerinde durmuşlardır.

TBTK, European Science Foundation [ESF] ve IRCICA ile ortaklaşa Yıldız Sarayı Çit Kasrı’nda düzenlediği ve Ekmeleddin İhsanoğlu ile Oxford Üniversitesi’nden John Hedley Brooke’un birlikte yürüttükleri, ABD, Almanya, Çin, İngiltere, İspanya, İsveç ve İtalya’dan bilim adamlarının katıldığı bir atölye çalışmasıdır.

“Osmanlı Bilim Tarihi” konusunun dünya bilim tarihindeki yerine ilişkin bildirilerle kongreye katılan TBTK geleneğini sürdürmüştür.

International Uninon of History and Philosophy of Science/Division of History of Science and Technology (IUHPS/DHST)’ın düzenlediği “Osmanlı Bilim Tarihi” konusunda oluşturulan sempozyuma 1997’de Liège’de başlayan geleneği sürdürmüştür. Bilimsel oturumu Ekmeleddin Ihsanoglu, Efthymios Nicolaidis ile Tuncay Zorlu düzenlemiş ve Atilla Bir, Mustafa Kaçar, Salim Aydüz, Sevtap Kadıoğlu, Tofigh Heiderzadeh, Cüneyd Okay, Tuncay Zorlu, Semra Saraçoğlu, Bülent Karakaş, Cemil Ozan Ceyhan, Nihal Fırat Özdemir ve Emre Dölen bildiri ile katılmıştır.

Atina’da Türkiye, Yunanistan, Bulgaristan, Sırbistan, Hırvatistan, Romanya, Fransa’dan akademisyenlerin katıldığı, ayrıca İtalya’dan UNESCO temsilcisinin de hazır bulunduğu çalıştayda TBTK adına toplantıya katılan temsilcimiz T. Zorlu, Türkiye’de bilim tarihi konusunda yapılan çalışmalar hakkında bir sunum yapmıştır. Ayrıca bu çalıştayda, adı geçen network’un yapacağı uluslararası çalışmalarda aktif bir rol oynama konusunda bağlantılar kurulmuştur.

TBTK Başkanı Prof. Dr. Ekmeleddin İhsanoğlu 14 Şubat 2013 tarihinde, Florida State Üniversitesi tarafından Uluslararası Bilim Tarihi ve Felsefesi Birliği (IUHPS) sabık Başkanı Prof. Dr. Ronald Numbers şerefine düzenlenen Visions for the Muslim World: The OIC as an Agent of Moderation and Modernization and a Global Actor for Productive Cooperation‘ konulu konferansta keynote speaker ve şeref misafiri olarak katılmıştır.

Osmanlı Bilimi kapsamında kongreye TBTK’yı temsilen ve yurt dışında konuyla ilgili çalışan bilim adamları katılarak bir sempozyum oluşturulmuştur: E. İhsanoğlu, Atilla Bir, Mustafa Kaçar, Tuncay Zorlu,Ferhat Özçep,  Cemil Ozan Ceyhan, Tarık Tuna Gözütok, Hasan Umut, Ioanna G. Stravro, Efthtymios Nicolaidis bildirileriyle katılmış, kongredeki sempozyumu Ekmeleddin Ihsanoglu, Efthymios Nicolaidis, Tuncay Zorlu düzenlemiştir.

TBTK, Muslim-Science. Com ve John Templeton Foundation tarafından 12-13 Şubat tarihlerinde İstanbul’da düzenlenen Bilim, İnanç ve Modernite Kavşağında Büyük Sorular (Big Questions at the intersection of Science, Faith, and Modernity, Istanbul, Şubat 12-13, 2015) konulu bir çalıştaya TBTK’nın ev sahipliği yaptı. ABD, İngiltere, Hollanda, Fransa, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar, İran, Malezya ve Ürdün’den önde gelen fizikçi, felsefeci, bilim tarihçisi ve ilahiyatçılarının katılımıyla gerçekleştirilen çalıştayda; Bilim ve İslam, Evrim ve İslam, Bilim ve Etik, Bilim ve Toplum, İslam Dünyasında Bilim Kültürünün Geliştirilmesi gibi başlıklar ele alınarak önemli konulara temas edildi. İslam ve Bilim Çalıştayı’nın sonuçları 2016 yılında İngilizce olarak Islam and Science: Islam’s Responses to Science’s Big Questions ismiyle yayınlandı.

Bu kongrede oluşturulan Scientific Contributions of the Non-Muslim Communities in the Ottoman World konulu Osmanlı Bilim Sempozyumuna Ekmeleddin İhsanoğlu, Atilla Bir, Mustafa Kaçar, Tuncay Zorlu, Cemil Ozan Ceyhan, Mustafa İnce, Mehmet Ali Doğan, Evgenia Kermeli, Atilla Polat bildiri ile katılmıştır.

TBTK yönetim kurulu üyelerinin Yunus Emre Enstitüsü, Universidat de Autonoma de Madrid ve İstanbul Üniversitesi ile birlikte 28 Hazian 2019 tarihinde İspanya’nın Madrid şehrinde bulunan Centro Cultural La Corrala, UAM’da gerçekleştirilmiştir.

Ulusal Faaliyetler

TBTK ve Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Bilim Tarihi Anabilim dalı tarafından Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinde düzenlemiştir.

Türk Bilim Tarihi Kurumu, TBTK’nun öncülüğü ve IUHPS, İstanbul Teknik Üniversitesi [İTÜ], TÜBİTAK, TTK, İSAR Vakfı, İSKİ, Su Vakfı ve Türkiye Kimya Derneği gibi kamu ve toplum kuruluşlarının katkılarıyla 15-17 Kasım 2001 tarihleri arasında I. Türk Bilim ve Teknoloji Tarih Kongresi düzenlenmiştir. İstanbul Teknik Üniversitesi İnşaat Fakültesi binasında düzenlenen ve Türk Bilim ve Teknoloji Tarihi Kongreleri serisinin ilki olan “Türk Teknoloji Tarihi” konulu bu sempozyuma 34 yerli ve yabancı bilim adamı katılmış ve 27 bildiri sunulmuştur. Kurum başkanı E. İhsanoğlu, kurumun kurucu üyelerinden Ali Rıza Berkem ve yönetim kurulu üyelerinden Emre Dölen birer açılış konuşması yapmışlardır. Kurumun fahrî üyelerinden Erdal İnönü ve TÜBİTAK Danışmanlarından Ergün Türkcan da kongreye katılmıştır. Sempozyum kitabı 2003 yılında Emre Dölen ve Mustafa Kaçar editörlüğünde basılmıştır. İstanbul Teknik Üniversitesi, İSAV’ın ortak faaliyeti olarak İstanbul Teknik Üniversitesi Ayazağa Kampüsünde toplanmıştır. Ük: Türk Bilim ve Teknoloji Tarihi Kongresi: Uluslararası Bilim Tarihi Kongresi. Osmanlı Bilimi.

Kurum tarafından Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunun 80. yıl kutlamaları münasebetiyle 25 Ekim 2003 tarihinde düzenlenen panelden bahsetmek gerekir. Panel, E. İhsanoğlu başkanlığında, E. İnönü, TÜBİTAK eski başkanlarından Nimet Özdaş, TÜBİTAK başkan yardımcısı E. Türkcan, E. Dölen gibi bilim adamlarının katılımıyla gerçekleşmiştir. 20 Türk bilim politikalarıyla ilgili gelişmelerin ele alındığı toplantıda, özellikle Türkiye’nin ilmî faaliyetleri açısından 1985-2002 yılları arasında Dünya sıralamasında 41. sıradan 22. sıraya yükseldiği konusu ön plana çıkmıştır. Toplantı sonunda ise bu gelişmenin gelecekte ne gibi müspet sonuçlar yaratacağı ve alınması gereken tedbirler dile getirilmiştir.

Süleyman Demirel Üniversitesi’nin katkılarıyla İsparta’da düzenlenmiştir. Kongrede genel bilim ve teknoloji tarihi konuları yanında Isparta ve Süleyman Demirel Üniversitesi özelinde ele alınması gereken bilim, teknoloji ve düşünce tarihi konularına da yer verilmiştir.

‘Bilgiden Hayata’ konusuyla Türk Bilim Tarihi Kurumu Derneği ile Uşak Üniversitesi’nin ortak faaliyeti olarak düzenlenmiştir. Bu toplantı vesilesiyle Prof. Dr. Ekmeleddin İhsanoğlu’na Uşak Üniversitesi Fahri Doktora ünvanı vermiştir. Kongrede genel bilim ve teknoloji tarihi konuları yanında Uşak ve Uşak Üniversitesi özelinde ele alınması gereken bilim, teknoloji ve düşünce tarihi konularına da yer verilmiştir.

Türkiye’de bilim tarihi disiplininin kurucusu Ordinaryus Prof. Dr. Aydın Sayılı’yı 25. ölüm yıldönümünde anmak üzere TBTK Derneği’nin, İTÜ Fen Edebiyat Fakültesi, İstanbul Edebiyat Derneği, Bilim Teknoloji için İstanbul Çalışma Grubu ile birlikte düzenlediği panelin oturum başkanlığını Türk Bilim Tarihi Kurumu Başkanı Prof. Dr. Mustafa Kaçar yaptı. Prof. Sayılı’nın eski öğrencilerinden ve meslektaşlarından oluşan panelistler arasında İstanbul Üniversitesi Bilim Tarihi Bölümü başkanı Prof. Dr. Feza Günergun, Ankara Üniversitesi’nden Prof. Dr. Melek Dosay Gökdoğan, Kastamonu Üniversitesi Bilim Tarihi Bölüm başkanı Prof. Dr. Yavuz Unat ve TBTK Yönetim Kurlu üyesi Dr. Dursun Ayan yer aldı. Panelde konuşmacılar, Prof. Dr. Aydın Sayılı’nın akademik kariyeri, hocalığı, insani yönü, yurtdışı faaliyeti, bilim tarihi disiplinini kuruş hikâyesi tüm yönleriyle tartışıldı. İTÜ Ayazağa Yerleşkesi, Süleyman Demirel Kültür Merkezi’nde yapılan etkinliğe bilim tarihine ilgi duyan öğrenciler, öğretim üyeleri ve dinleyiciler soruları ve görüşleriyle katıldılar.

Türk Bilim Tarihi Kurumu ve Üyelerinin Konferansları

Türk Bilim Tarihi Kurumu, kamuoyunun ilgisini Bilim Tarihi konularına çekebilme ve Türklerin değişik dönemlerde bilime yaptıkları katkıları tanıtmak amacıyla çeşitli konferanslar düzenlemiştir. Bu konferansları bilim adamları, öğrenciler ve konuya meraklı geniş bir dinleyici kitlesi takip etmiştir.

1-) Ramazan Şeşen, “Arapça’dan Batı’ya Tercüme Edilen İlim Kitapları”, 20 Ocak 1990.

2-) Hüsrev Hatemi, “İlim Dilinin Türkçeleşmesi”, 17 Şubat 1990.

3-) Sevim Tekeli, “Meşhur Osmanlı Astronomu Takiyüddin el-Rasıd”, 3 Mart 1990.

4-) Zafer Orbay, “Türkiye’de Uçak Sanayi”, 19 Mayıs 1990.

5-) Emre Dölen, “Osmanlı Camcılığı”, 29 Aralık 1990.

6-) Mehmet İpşirli, “Osmanlı İlmiye Sınıfı”, 4 Mayıs 1991.

7-) Vildan Göksoy, “Osmanlı Saray Hastahaneleri ve Topkapı Sarayı Cariyeler Hastahanesi”, 16 Kasım 1991.

8- ) Emre Dölen, “Fatih Döneminde Topçuluk”, 7 Aralık 1991.

9-) İlter Uzel, “İslam’da Diş Hekimliği”, 20 Şubat 1993.

10-) Önder Küçükermen, “19. Yüzyıl Ürünleriyle Türk Sanayi”, 17 Nisan 1993.

11-) Feza Günergun, “Türkiye’ye Metrik Sistemin Girişi”, 2 Nisan 1994.

12-) Kazım Çeçen, “İstanbul’daki Eski Su Tesisleri”, 30 Nisan 1994.

13-) Atilla Bir, “Rubu Tahtası”, 14 Mayıs 1994.

14-) Aykut Kazancıgil, “Osmanlı İmparatorluğu’nda Hekimlik ve Pozitif Bilimler Açısından Çağdaşlaşma”, 17 Aralık 1994.

15-) Hikmet Üçışık, “21. Asra Girerken: Yüksek Teknoloji, Globalleşme ve Türkiye”, 17 Mayıs 1997.

16-) Emre Dölen, “Osmanlı Döneminde Tekstil Sanayii Kurma Teşebbüsleri (Dia Gösterisi)”, 1 Mayıs 1999.

30 Haziran 2018’de aramızdan ayrılan Prof. Dr. Fuat Sezgin, yaptığı devasa çalışmalarla unutulmaya yüz tutmuş İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi alanına önemli katkılarda bulunmuştur. Bu sebeple 2019 yılı Sayın Cumhurbaşkanımız tarafından “Prof. Dr. Fuat Sezgin İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Yılı” olarak ilan edilmiştir. İslam bilim ve teknoloji tarihinin kazanımlarının, birikimlerinin, başarılarının ve hatta eksikliklerinin tüm yönleriyle ortaya konulması, şimdiye kadar hak ettiği ilgiyi görmemiş olan bu alanın paneller, sempozyumlar, konferanslar ve yazılı-görsel-işitsel tüm vasıtalarla ve çeşitli etkinliklerle ülkemiz geneline ve tüm dünyaya duyurulması, bu konuda bir farkındalık oluşturulması ve gelecek kuşaklara bu birikimin ve farkındalığın aktarılması ön görülmüştür. Bu çerçevede TBTK Derneği birçok uluslararası konferansın, sempozyumun ve panelin düzenleme ve bilim kurulunda yer almış ve çeşitli vesilelerle konuşmalar yapmıştır. Bu etkinliklerin sayısı atmışın üzerindedir. Bu çerçevede bazı etkinlikler şunlardır.

4 Mart 2019, TBTK YK üyelerimizden Prof. Dr. Tuncay Zorlu’nun moderatör, Prof Dr. Atilla Bir ve Dernek başkanımız Prof Dr. Mustafa Kaçar’ın konuşmacı olarak katıldıkları programda İslam tarihi, bilim ve teknoloji alanlarında sayısız eserler bırakan Sezgin konuşuldu.

13 Haziran 2019 Derneğimizin Başkanı ve yönetim kurulu üyeleri 13 Haziran 2019, “I. Uluslararası Prof. Dr. Fuat Sezgin İslâm Bilim Tarihi Sempozyumu”nda organizasyon heyetinde ve bilim kurulunda yer aldı ve ayrıca konuşmacı olarak katkıda bulundular.